اسلام، زنان و برابـری (4)

قسمت چهارم

برابری و یگانگی

اسلام به‌عنوان یک ایدئولوژی، دیدگاههای اساسی دربارهٌ انسان، جامعه و تاریخ دارد و با فلسفهٌ توحید، هر یک از این مقوله‌ها را تبیین می‌کند. یکی از این دیدگاههای اصولی و مرکزی، که ناشی از مونیسم وجودشناسانه است، اصل برابری انسانهاست. در قرآن تصریح شده است که همهٌ انسانها، از هر جنس، نژاد و ملیت، برابرند. طبق این اصل، تنها معیار برتری یکی بر دیگری، کارکرد آگاهی و آزادی یعنی مسئولیت‌پذیری اوست که در فرهنگ قرآن تقوا نامیده می‌شود. برابری زن و مرد یکی از بدیهی‌ترین وجوه انسان‌شناسی توحیدی است(۱۴) .

بنیادگرایان اسلامی در اعتقادات خود انواع تبعیضها و نابرابریها و ازجمله نابرابری میان زن و مرد را به‌نام اسلام تئوریزه کرده‌اند که مبنای آن پذیرش بهره‌کشی است.

حال آن که اسلام دموکراتیک به‌توحید و نفی بهره‌کشی معتقد است و آرمان آن تحقق برابری و رهایی از هرگونه تبعیض و اسارت است. آرمان اجتماعی اسلام، خواهان تحقق آزادی، عدالت و یگانگی اجتماعی است و قرآن در سوره حدید فلسفه برانگیختن همه پیامبران را برقراری عدالت و قسط (یعنی عالیترین مرحلهٌ آزادی، عدالت ویگانگی اجتماعی) معرفی کرده است.(۱۵)

در چنان جامعه‌یی، ستمدیدگان و صاحبان استعدادهای سرکوب‌شده، آزاد می‌شوند و در اوج شکوفایی، در موضع رهبری قرار می‌گیرند

هم‌چنان که در سوره انبیا نیل به‌رهایی از ستم و تبعیض نوید داده شده و گفته شده است: «زمین را بندگان شایسته‌کار به ارث خواهند برد».

این تصریحات، دیدگاه حقیقی اسلام را در مورد انسان و تاریخ به‌روشنی بیان می‌کنند. از این حقایق می‌خواهیم نتیجه بگیریم که دیدگاه مبتنی بر برداشت دینامیک از اسلام، متحد ذاتی مبارزه بشر برای آزادی و عدالت و از‌جمله جنبش برابری‌طلبانه زنان محسوب می‌شود.

 چنین تفکری البته مورد احترام همه انسانهای آزاده و ترقیخواه است. اما این پرسش را هم به‌میان می‌آورد که آیا برداشت دینامیک از اسلام، ریشه و اساسی در خود اسلام دارد یا ما می‌خواهیم در این دین «تجدیدنظر» نموده و آن را «اصلاح» کنیم؟

پاسخ این است که هویت اسلام حقیقی همین است. این اندیشه به‌طور مستقیم به قرآن و سنتها و آموزشهای حضرت محمد تکیه دارد ولی نگاهی است که آلوده به زن‌ستیزی نیست. نگرشی است که متأثر از تحریف و سوء‌استفاده توسط حکومتهای ستمگر و مرتجعان دینفروش یا منافع نظام مردسالار ۱۴قرن گذشته نیست. ما آن‌ را اسلام دموکراتیک نامیده‌ایم، ولی این یک آیین جدید نیست؛ اسلامی است که وقتی نگرش آلوده را ازآن بردارید بسا فراتراز رفرم، یک تحول کیفی را در سرنوشت مسلمانان و به‌خصوص زنان در جهان اسلام رقم می‌زند و توان چشمگیری در کنار زدن بنیادگرایی دارد.

واقعیت تاریخی اسلام و متون دینی اسلامی و از همه مهمتر، نص قرآن، مدافع عدالت به‌طور عام و مدافع برابری برای زنان به‌طور خاص است.

فصل سوم

برابری زنان از نظر اسلام

راهگشایی­های اسلام برای برابری زنان

اگر راهگشاییهای اسلام برای برابری زن را در شرایط اقتصادی و اجتماعی آن روزگار یعنی قرن هفتم میلادی، ارزیابی کنیم, نتیجه خواهیم گرفت که هیچ انقلاب و تحول بزرگ اجتماعی نسبت به شرایط اقتصادی و اجتماعی زمان خودش تا این اندازه نتوانسته است حقوق زنان را متحول کند.

اگر با یک نگاه منصفانه و تاریخی به شرایط اقتصادی ـ اجتماعی ظهور اسلام در جزیره‌العرب نگاه کنیم، خواه به اسلام نظر مثبتی داشته باشیم و یا نداشته باشیم, در واقعیت تاریخی, خواهیم دید که دین و جنبش اسلام با شعار یکتاپرستی و نفی بت‌پرستی در قبایل عرب بومی, قدم به عرصه تاریخ گذاشت, اما در عین حال, از همان اولین هفته‌های ظهورش, پرداختن به سرنوشت تیره زنان را به‌طور علنی در دستور خود قرار داد و آن را افشا کرد. به عبارت دیگر, این یک واقعیت مسلم است که در پیامها و آموزشهای اسلام, «زن ستیزی» درکنار بت‌پرستی و جنگ قبایلی و فقر و عقب‌ماندگی, مورد نکوهش قرار گرفته است.

در آن زمان و در جامعه‌یی که پیامبر اسلام مبعوث شد, به خاطر جایگاه منفی زن, فرزند دختر پدیده‌یی شوم تلقی می‌شد. قرآن با نکوهش زیاد می‌گوید وقتی به کسی خبر می‌دهند که نوزادش دختر است, از شدت خشم چهره‌اش سیاه می‌شود.

درآن زمان, درمیان اعراب رسم زنده‌بگور کردن دختران رایج بود. زیرا فرزند دختر را مایه ننگ و عار می‌دانستند و می‌ترسیدند دخترشان در جنگهای قبایلی در معرض اسارت و بردگی قرار گیرد و به بازار فحشا تحویل داده شود. هم‌چنین نگران بودند که به علت فقر نتوانند به آنها غذا بدهند یا جهیزیه لازم را به او بدهند. آیات قرآن به این مسأله پرداخته و به شدت این رویکرد نسبت به فرزند دختر و به‌طورکلی نسبت به زن را نکوهش کرده است.

پیامبر اسلام برای ساختن یک فرهنگ جدید, در عمل به زنان احترام می‌گذاشت. پیامبر به احترام دخترش فاطمه از جای خود بلند می‌شد و عبایش را روی زمین می‌انداخت تا او بنشیند. این رفتار پیامبر این قدر با فرهنگ آن زمان تفاوت داشت که حتی به او اعتراض می‌کردند که چرا چنین رفتاری با فرزند دخترش دارد؟ اما پیامبر اسلام مصرانه می‌خواست فرهنگ دیگری را جایگزین کند.

حضرت محمد در اوضاع ۱۴قرن پیش برای زنان و به‌خصوص ستمزده‌ترین آنها، یعنی کنیزان، راه گشود تا در مبارزه شرکت کنند. چیزی نگذشت که موفق شد لایه بزرگی، شامل صدها نفر از زنان پیشقراول ایجاد کند که نامهایشان در تاریخ ثبت شده است. شاید شنیده باشیدکه اولین کسی که در دفاع از محمد در زیر شکنجه جان باخت زن کنیزی به نام سمیه بود.

از همان روزهای نخست، زنان عهده‌دار وظایفی شدند که تا آن زمان به‌کلی غیرمعمول بود و آن مشارکت آنان در امور سیاسی و اجتماعی بود. در آن زمان صدها زن پیشتاز پیرامون حضرت محمد متشکل شدند. آنها که برطبق منابع معروف اسلامی، بیشتر از ۶۰۰ نفر بودند، فارغ از نفوذ شوهران یا مردان دیگر، به‌طور مستقیم با شخص حضرت محمد پیمان همرزمی بسته بودند. نام این پیمان «بیعت» بود و عنوان این زنان در متون تاریخی «مبایعات» است.(۱۶)

در حدود ده سال پس از ظهور اسلام، برای عموم زنان، به‌تدریج انبوهی مقررات نوین وضع شد که مطالعه آن روند چشمگیری را نشان می‌دهد. در این زمینه می‌توان چند موضوع اساسی را خاطرنشان کرد:

حق حیات و حرمت برابر زنان

تا پیش از اسلام، زنان به‌خاطر کمترین بدگمانی که مردان نسبت به آنها پیدا می‌کردند، توسط مردان قبیله و افراد خانواده به‌قتل می‌رسیدند. هم‌چنین کودکان دختر و حتی نوزادان زنده به‌گور می‌شدند. علت این کار ترس از فقر یا بَرده‌ شدن در جنگهای قبایلی یا به‌طور کلی شوم دانستن دختران بود. قرآن این جنایت رایج را در سوره اَسرا به‌صراحت ممنوع کرده است.

آیا این جنایتها و نادیده گرفتن حق حیات زنان در آن زمان فقط در عربستان جریان داشت؟ خیر این وضعیت در آن دوران یک پدیده فراگیر در همه جهان بود. شواهدتاریخی ثبت شده درباره مهمترین تمدنهای آن دوران یعنی ایران، رم، چین و هند نشان می‌دهد که صرفنظر از کنیزان که به‌طور رسمی حقی نسبت‌به‌ جان و سرنوشت خود نداشتند، سایر زنان نیز عملاً بردگان جنسی مردان بودند. در ایران آن زمان، پادشاهان ساسانی در حرمسرای خود هزاران زن را محبوس کرده بودند و سایر زنان در شهرها و روستاها پیوسته در معرض تجاوز و تعدی فرمانروایان کوچک و بزرگ بودند.(۱۷)

 برابری زن و مرد از نظر ارزش انسانی

در این مورد ابتدا لازم است به ارزشی که انسان در دیدگاه اسلام دارد، توجه کنیم. این موضوع در قرآن چنین بیان شده که تمامی آفریده‌ها به‌خاطر انسان و تحت سیطره او خلق شده است. در سوره بقره می‌خوانیم که: «خداوند تمامی موجودات زمین را به‌خاطر شما آفریده است...» و شاید از همه صریحتر در سوره اَسرا است که می‌گوید: «ما فرزند انسان را کرامت بخشیده‌ایم. آنان را بر خشکی و دریا روانه کرده روزیهای نیک و پاکیزه به آنها ارزانی داشته و آنان را بر انبوه آفریدگان، به‌طور ویژه برتری داده‌ایم»

از نظر اسلام، پایه‌یی‌ترین ارزش،کیفیت انسانی و فعالیت پسندیده برآمده از آن است. قرآن در سوره حُجُرات تصریح می‌کند: هیچ‌یک از تفاوتهای جنسی و قومی و نژادی را ارزش نمی‌شناسد و آن‌چه ارزش ارزشهاست، همانا «تقوی» است. تقوای رهاییبخش جبر‌ستیز، به‌معنی تسلط بر نفس و پایبندی به‌ مسئولیتها،که زنان و مردان در آن برابرند.

بیش از ۹۰درصد آیات قرآن به موضوعاتی اختصاص دارد که در آنها اصولا هیج بحثی از جنسیت و زن ومرد مطرح نیست, بلکه بحثهای تبیین هستی و تاریخ و مسئولیت انسان, فارغ از جنسیت او مطرح است.

در خطابهای قرآن عبارت «یا ایها الذین آمنو» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید) و یا «یا ایها الناس» و کلمه «ناس» و"بنی آدم» یعنی مردم, اساسا به کار رفته است که این هم یک نشانه از این است که در این کتاب آسمانی, مرزبندی و اختلاف جنسی جای ندارد و امری کاملا فرعی است. البته آن چه بسیار مهمتر است, مضمون آیات است. بسیاری از آیات قرآن با صراحت و بدون ابهام بر برابری زن و مرد در خلقت, مسئولیت و ارزشگذاری دلالت دارد. در سراسر قرآن با قاطعیتی بی نظیر بر برابری زن و مرد و مسئولیت مشترک آنها تاکید شده و در صدها مورد آنها را مشترکاً مورد خطاب قرار می‌دهد. قرآن تصریح می‌کند «ای مردم ما شما را از زن و مرد آفریدیم و شما را شاخه‌ها و تیره‌های مختلف قرار دادیم تا شناسایی شوید اما گرامیترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست».(۱۸)

ادامه دارد

فمنیزم جنبش رهایی زنان (6)

قسمت ششم

می بینیم که به جز استنباطات افراطی جناحی از رادیکال فمنیست ها که دقیقا مانند اندیشه های ضدفمنیستیِ عناصر سنتی از ویژگیِ عکس العملی و عقده مندانه برخوردار می باشند، در هیچ یک از تعاریفی که تاکنون صورت گرفته جز کلیاتی در مورد توجه به حقوق انسانی زن و تاکید بر برابری اش با مرد، چیزی ناپسند دیده نمی شود. چراکه اساساً فمنیزم به لحاظ لغوی نیز توجه به امور زنان و تبعیضات جنسی موجود علیه وی را تداعی می کند.

از همه مهم تر این که، اکثر کارشناسان و معتقدان فمنیزم بر بومی سازی و بازتعریف های این اندیشه، متناسب با شرایط تاریخی و اجتماعی متفاوت، تأکید دارند. چراکه اصولاً نمی توان از وضعیت یگانه ی زنان در سراسر جهان سخن گفت و اثرات شرایط متفاوت را بر مناسبات اجتماعی و مآلا تفکر انسان ها نادیده گرفت. زنان علاوه بر این که در مجموع از تبعیض و ستمی که به خاطر جنسیت شان بر آن ها می رود، با تبعیض های متفاوت طبقاتی، نژادی، قومی و... که از سوی زنان گروه های برتر و حاکم نیز بر آن ها اعمال می گردد، هم رنج می برند. پس تعریف مکرر و متناسب با شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خاصی نه تنها ممکن است، بلکه برای شناخت بهتر و بیش تر فمنیزم و نیز اجرای ان در جوامع گوناگون، لازم و ضروری هم پنداشته می شود. یعنی اگر بخواهیم فمنیزم وطنی خودمان را داشته باشیم، باید اصول عامی چون رهایی زن از زیر ستم های جنسی را متناسب با شرایط و موانع جامعه ی خود تفسیر نماییم.

مثلاً لیندا کارتی نویسنده ی کانادایی، معتقد است که باید فمنیزمی را که زنان سفیدپوست به وجود آورده اند، بازسازی کرد زیرا «جنسیت» را نمی توان به عنوان مقوله ی واحد مبارزه برای آزادی زنان درنظر گرفت. البته من معتقدم که جنسیت، تبعیض و ستم ناشی از آن را می توان اصلی عام درنظر گرفت، اما برای ایجاد جنبش و مبارزه برای رفع انواع ستم، باید درپی رهیافت های بومی بود و این اصول مطابق ساختار اجتماعی خودمان مورد تعبیر و بازتعریف قرار گیرند، چراکه نوع ستم متناسب با مناسبات متفوت با هم تغییر دارند و همین طور هم مکانیزم اعمال ستم ها با یک دیگر فرق می نمایند. یعنی، همکاسه نمودن تمامی جناح ها و طبقات مانند سفید و سیاه، بومی و مهاجر (درغرب)، قوم حاکم و تحت ستم برای برداشتن موانع رشد زنان، پیمانه ی نادرستی خواهد بود که نهایتاً به ستم و تبعیض تازه ای بر زن سفید، بومی و همین طور زن مربوط به قوم حاکم در جوامع سرشار از ستم و تبعیض قومی، علیه دیگران خواهد انجامید. این است که در برنامه ریزی تشکیلاتی و راهبردی، باید تمامی این ظرافت های خاص اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مدنظر گرفته شوند و هر جناحی در پیمانه ی خاص خود متشکل گردیده و بر اساس برنامه و مطالبات هر جامعه ای، گام ها را به سوی رهایی زنان برداشت.

اين درست است که زن بخواهد درتمامي عرصه ها به رقابت با مرد برخيزد، اما بايد توجه داشته باشد که گرایش مبتني بر «مردانگي زنانه» در کمین آنان قرار دارد. بنابراین باید دقت کافی صورت بگیرد که سمت و سوی رقابت ها به سوي تکامل و انسان شدن باشد و نه افتادن در دام مردگرايي. يعني اين که تلاش نکند تا مردگونه باشد و در جهت کسب صفت هايي چون خشونت، سلطه جويي، انحصارگري، تحريف مباني دين در جهت توجيه و تثبيت نظام استیلاگر مردسالاري، درشت­اندامي حرکت نمايد که عرفاً و به طور سنتي مختص مردان قلمداد شده اند.

در مقابل جهت فوق، جهت انحرافي ديگري وجود دارد و آن اصالت دادن به صفاتي که عرفاً و سنتاً (به طور کليشه اي) به زنان اختصاص يافته و زن با تأکيد روي آن ها، از تمامي حرکت هاي اصولي به سوي تکامل باز خواهد ماند. در اين خصوص می توان به اندیشه هایی اشاره نمود که معتقدند، «تاکید دائمی و یک طرفه بر تظلم زنان به دلیل قرار گرفتن شان در «هویت سنتی زنانه»، به خودی خود باعث ناچیز شماری «مادری» اخلاق زنانه و ساکت کردن صدای متفاوت زنان می شود». دارندگان چنین اندیشه هایی بدون ارائه ی نمونه و مصداقی باکمال تعجب مدعی می گردند، «زنان درطول تاریخ بارها از همین حوزه ی خصوصی [خانواده] جهت گیری های حوزه ی عمومی را تحت تأثیر قرار داده و حتی تعیین نموده اند». این همان دیدگاه سنتی است که سعی می کند ساخته شدن مناسبات مطلوب جامعه را به نقش «مادری» و تربیت فرزندان مرتبط سازد.

البته لازم به تذکر است در جامعه اي که زندگي مي نماييم، ديدگاه برجسته ­سازي نقش «مادري» و نيز «کار خانگي»، تربيت فرزندان، تمکين جنسي درمقابل خواهش و هوس هاي جنسي مردانه و غيره که طبق کليشه هاي مردسالاري رسماً و عرفاً به زنان واگذار می گردند که درواقع دست آوردي جز ميخکوب کردن زنان در حصار خانه و شانه خالي کردن مردان از عهده دار شدن وظايف و تقسيم کار خانگي نمي باشد. این اندیشه به دليل عدم درک هويت انساني زن و یا چشم پوشی از آن، در جامعه بسيار رايج گشته و به تدریج با باوری عمومی (عرف) و سپس ایمانی دینی تبدیل شده است. پس بر زنان است تا با فرا رفتن از باورهای رایج و بالا بردن میزان و کیفیت پژوهشی خود، پيشاپيش خود را از افتادن در اين شبهه باز دارند. مسلماً که «نقش مادری» و «کار خانگی» زمانی می توانند ارزش مند و انسانی تلقی گردند که مرد هم برابر با زن در «بچه داری» و امور خانواده ایفای نقش نماید و ضمن باورمند گشتن به این وظایف به مثابه ی نقش های عمومی مرد و زن، طلسم و کلیشه ی مردانه بودن کارهای تولیدی ـ اجتماعی درهم بشکنند و زن را در آن ها شریک سازند.

در کشور ما چه قوانين و چه عرف و قرائت های سنتی از دین، همگي حق انحصاری و بدون محدودیت آميزش جنسي و لذت بردن از بدن زن را از لحظه اي که ازدواج صورت مي گيرد، به شوهر تجويز مي نمايد و مکرراً به زن توصيه مي شود که نبايد از قرار دادن بدنش در اختيار شوهر خودداري نمايد. و اصولاً زن حق اعتراض به درخواست هاي جنسي شوهر را در هر زمان و محلی که مایل باشد، ندارد. گرچه چنين مواردي در قوانين کشور ما به اين صراحت گنجانده نشده باشد، ولي از متن و محتواي قوانين مدني و جزایی کشور که از شریعت استخراج گردیده اند، چنين مفهومي به راحتي قابل استنباط است. به ویژه این که درحال حاضر ما قوانینی سوپر ارتجاعی موسوم به «قانون احوال شخصیه» داریم که از عقب مانده ترین لایه های مذهبی بیرون کشیده شده اند.

یکی از عمده ترین علت هایی که مرد را در استفاده ی جنسی از زن مجاز و مختار می سازد، جرم به شمار نرفتن آميزش جنسي اجباري مرد با همسرش در قوانین کشور ما مي باشد. يعني زماني که قانون، عرف و استنباطات سنتی از دین، استفاده ي جنسي با اختیارات عام شوهر از بدن زن را مجاز شمرده و هر نوع مخالفت زن با تصمیمات مرد در این عرصه را عدم تمکین خاص به شمار آورده و «ناشزگي» و سرپيچي از وظايف همسري قلمداد مي نمايد، مرد هم مي تواند روابط جنسي خود با همسر را حتا با خشونت برقرار نمايد. امري که اگر زن را انساني برابر با مرد و برخوردار از اختيار تنش بدانيم و او را برخوردار از حق انتخاب زمان روابط جنسي بدانیم، این اخیارات نامحدود مرد از زنش را تجاوز آشکار جنسي به شمار مي رود.

مسلماً با تداوم روند تبعيض و ستم جنسي عليه زنان، زنان و دختران از روند تکاملي بازمانده و با سير تصاعدي سطح و روش زندگي مردان که در عصر کمپيوتر و ارتباطات الکترونيک شتاب بيش از پيش خواهد گرفت، فاصله بين زن و مرد چه به لحاظ فکري (ديدگاه) و چه شيوه ي زندگي و نيز دست يابي به اقتدار سياسي، اجتماعي و اقتصادي، نسل به نسل افزايش مي يابد، تا جايي که بيگانگي کامل دو جنس را به سان پديده اي نوظهور به جامعه ارمغان خواهد داد. زن و مرد در ادامه ي چنين فرايندي، جز براي رفع نياز جنسي، ديگر رابطه ي خاصي با هم ديگر نخواهند داشت. البته منظور رابطه ي انساني و همکاري اجتماعي، سياسي، اقتصادي و علمي است و الا مرد هميشه نيازمند بهره برداري جنسی از زن مي باشد.

تضاد بين انطباق روز افزون پسران جوان با شرايط نو و سنتي ماندن بيشتر دختر، رو به افزايش است. اين تضاد به گونه اي بسيار خطرناک پیش مي رود و روابط آينده ي زن و شوهر را مختل مي سازد. مرد، روز به روز با تحولات اجتماعي ارتقا مي يابد و هميشه بر تعداد اين گونه جوانان اضافه مي گردد. درحالي که رشد دختران به لحاظ انطباق با تحولات سياسي، اجتماعي، علمي و اقتصادي به دليل محدوديت هاي وسيعي که نسل به نسل و با روش هاي مدرن تري صورت ميگيرند، بسيار کند مي باشد. اين امر به عدم همترازي زن و مرد فردا مي انجامد که بحران بزرگي را به دنبال خواهد داشت. با ادامه ي چنين روندي، روزگاري ما شاهد عدم تفاهم هرچه بيشتر زن و مرد در خانواده ها بوده و بايد طلاق هاي پي در پي را علي­رغم نصايح و هشدارهاي متوليان مذهبي و سردمداران نظام مردسالاري، منتظر باشيم.

اين را هيچ وقت نبايد فراموش کنيم که هرگاه از حقوق زن سخن به ميان مي­آيد، درواقع مسأله ي حقوق يک انسان مطرح می باشد و هرگز چنين تعبير نگردد که چون در عصر اتم، فضا، کمپيوتر و ارتباطات قرار داریم پس بايد براي زن حقوقی قائل شویم. اين مطلب بدین معنا است که، در مقاطع ديگر تاريخي، زن هرگز نباید از حقوقي که برابري شان را با مردان تضمين نماید و امکانات مساوي را براي ارتقاي هردو مهيا سازد، برخوردار گردد. بنابراين، زن در جوامعی که هنوز در مرحله ی پیش سرمایه قرار دارند، هرگز نباید برخوردار از حقوقي گردند که او را انسان به شمار آورند. بازهم اين موضوع مطرح است که زن در جوامع به اصطلاح متمدن غربي نه تنها به حقوق خود نرسيده بلکه از انسانيتش نيز تهي گرديده و عروسک خيمه شب بازي خدايان ثروت مي باشد. زن در آن جوامع به وسيله اي تبديل گشته که از جذابيت جنسي اش براي  جلب بيشتر بازار و فروش تولیدات مصرفي استفاده مي گردد. پس اگرعده اي از زنان تمامی تلاش خود را به کار می بندند تا خود را با نمادها و ظواهر تمدن غربی مانند «فیشن» و مصرف لوازم لوکس منطبق سازند و با چنین ویژگی هایی بخواهند خود را شايسته ي عضويت در جوامع مدرن و دموکراتیک نمایند، مطمئناً داراي تمايلات شديداً ليبرالي و نهايتاً برخوردار از ديدگاه سطحي در مورد زن هستند.

تفکر اصالت جنسي نشأت گرفته از دیدگاه مکانسيستي (ساده و سطحي) با مسائل و منجمله مسأله ي زن بوده که بيش از اصالت دادن به کيفيت و عمق «انساني»، به کميت و ظاهر قضايا توجه دارد. در برخورد سطحي با مسأله ي زن آن چه مهم است، ظواهر، اعداد، کميت ها، موقعيت هاي سياسي ـ اقتصادي است و نه اراده، آگاهی اجتماعی و حق ابتکار، تصميم گيري و آزادي عمل مستقلانه ي زنان که می توانند آن ها را برای تغییر جامعه توان مند سازند. به راستي با قرار دادن چندين زن در کابينه، درحالي که فاقد اختيار تصميم گيري بوده و نمي توانند متناسب با ضرورت ها و نياز واقعي زنان، به برنامه ريزي و اجرا دست بزنند و يا اين که هرگز نمي دانند برای رهايي زنان از معضلات فراراه، چه نيازهاي برنامه اي و اجرایی دارند و بدتر از همه اين که، هنوز در رابطه با انسان بودن زنان و مآلاً برابري شان با مردها در تمامي عرصه ها اصلاً اعتقاد جدی ای وجود ندارد. آیا با چنین وضعیتی می توان فکر کرد که مسأله ي حقوق انسانی و آزادي زن به این سادگی قابل حل مي باشد؟ اگر اين طور است پس اکنون که وزير زن هم داريم، زن واقعاً مسائل حقوقي و فرهنگی خود را در جامعه حل نموده است. آري، در رژيم گذشته ي مدعي کمونيزم وضع زنان چنان بود که علاوه بر داشتن وزراي زن در صحنه ي سياسي، هيچ گونه مانعي در انتخاب نوع پوشش هم نداشتند، اما به جای صرف انرژی و امکاناتش برای دست یابی به موقعیت مناسب اجتماعی ـ سیاسی در جامعه، روزانه صدها افغاني را از کثافات صادراتي سرمايه داري غرب، همراه ساعت ها از وقت گران بهاي شان را براي آرايش ظاهر مصرف نمايند، آيا اين ها متضمن حقوق انسانی زنان هستند؟ درست است که بعضي از اين ها مي توانند جزء حقوق مدني زنان به شمار روند، اما با حاکميت شرايط و قوانين ضدزن، آيا مي توان به اين مسائل پيش پا افتاده دل خوش کرد و مطمئن گشت که زنان منبعد قادرند تا برابري خود را با مردان عملاً به اثبات رسانند؟ درست است که آزادي جنسي از دیدگاه لیبرال ها يکي از حقوق زنان به شمار مي رود، اما آيا داشتن اختيار لازم در اين مورد که طي آن زمان و شخص مورد نظر انتخاب گردد، وجود دارد؟ اين است زن ايده­آلي که مقلدان ليبراليست براي زنان ما ترسيم مي کنند و به خاطر نبود زنان آن چناني وجدان خود را معذب مي سازند.

ادامه دارد

فمنیزم، جنبش رهایی زن (5)

قسمت پنجم

پس زماني که افرادي مانند داکتر ناهيد مطيع داراي درجه ي دکتراي جامعه شناسي و استاد دانشگاه آزاد اسلامي تهران در مقاله اي تحت عنوان «فيمينيزم در ايران؛ در جستجوي يک رهيافت بومي»، مواضعي اتخاذ مي کند که در صورت درج نشدن نامش، خواننده مي پندارد که مردي متعصب و شديداً زن ستیز آن را نگاشته است، نبايد هم زياد تعجب نمود. وي مدعي مي گردد که «... از نظر جامعه شناسی مقصر قلمداد کردن مردان برای تفسیر موقعیت دست دوم زنان مردود است». وی در ادامه هشدار می دهد که تبلیغ تمایز میان زن و مرد به صورت دو نیروی متخاصم، به دشمنی و جدایی زن و مرد دامن می زند و «این برخورد سطحی عواقب خطرناکی برای زنان و استحکام روابط خانوادگی دارد». وی که اساس اعتقادش را نظرات نشأت گرفته از مردسالاری تشکیل می دهد، چندسطر پیش تر اذعان می نماید که، «... این ارزش های ناظر بر نظام پدرسالاری است که هر یک از ما را به صورت «مردانه» و یا «زنانه» تربیت می­کند». این دقیقاً همان فکری است که دو سال قبل توسط آقای قسیم اخگر در مقاله ای زیر عنوان مرد هم مرد زاده نمی شود، که در نشریه ی دنیای زن، ارائه گردید و جانانه از مردانگی حاکم به دفاع برخاسته بود. من همان زمان در جواب آقای اخگر نوشته بودم که «انسان در پاسداری از مردسالاری، مرد می­شود»، و اینک نیز در پاسخ خانم ناهید مطیع ادامه می دهم که، آیا وی واقعاً به راه حل مورد نظرش مبنی بر تحول نظام ارزشی بر مبنای همکاری و همراهی زن و مرد باورمند می باشد و یا آن را مصلحتاً نوشته است؟ مگر در تمامی عمر چند هزار ساله ی مردسالاری، همراهی و همکاری فداکارانه ی زنان با مردان و حتا در خدمت خالصانه به آنان وجود نداشته است؟ در فرجام چنین رابطه ای، زنان واقعا به چه نتیجه ای جز تحکیم نابرابری و به تعبیر خودشان تثبیت «ارزش های ناظر بر نظام پدرسالاری» دست یافته اند؟ مگر نتیجه آن همکاری ها جز به اعتیاد هرچه بیشتر زنان به «تمکین» در برابر همان ارزش های مردسالاری و تثبیت هرچه بیشتر نظام یادشده، برای زنان چیز دیگری به ارمغان آورده است؟ اساساً این سوال مطرح است که چرا این نظام را «مردسالاری» می نامند (نه آن گونه که خانم مطیع آن را زیرکانه «پدرسالاری» می نامد تا بخواهد ساحه ی عملش را به حوزه ی خصوصی (خانواده) محدود سازد)، و آیا مفهوم آن سلطه گری جنسیتی مردان بر زنان نبوده که در بهترین حالتش زنان را تابع مرد می داند؟ پس اگر با همکاری و همیاری زن و مرد چنین معضل تاریخی ای قابل حل باشد، مردان از سلطه گری، برتری جویی و انحصار سلطه اش بر منابع قدرت و ثروت و تصمیم عقب نشینی نمایند تا همه چیز به حالت عادی برگردد. اگر اندکی از فکر باز و روش عقلانی بهره مند باشیم، درخواهیم یافت که چنین نظامی اگر تاکنون تحول مثبتی در جهت برابری جنسیتی نیافته است، عمدتاً به خاطر موجودیت نیروی پاسداری و پاسدارانی از این نظام است که چیزیی جز «مرد» و «مردانگی» نبوده است. روشن است تنها آنانی که نظام «مردسالاری» متضمن منافع شان می باشد به پاسداری سرسختانه از آن می پردازند، و نه قربانیانی که همه چیزشان را در موجودیت این نظام از دست داده اند؟ ممکن است بعضی از محافظه کاران سنت گرا یکی از موارد قابل استناد خود را که در بقا و ماندگاری این نظام مؤثر می باشد، تمکین زن به ارزش های مردسالاری و پذیرش قداست این نظام عنوان نمایند. در این صورت نباید فراموش کرد که چنین باورهایی از سوی مردان اختراع گشته و به زنان تلقین گردیده است، نه این که امر قداست نظام مردسالاری هم توسط زنان ایجاد گردیده باشد. به عبارت دیگر، روند القای برتری مرد بر زن و قبولاندن ارزش های مردسلاری به زنان، طی پروسه های درازمدت چندهزار ساله صورت گرفته و با بازتولید پی در پی، نهادینه گشته و به «ارزش مقدس» تبدیل گشته اند. وآنگهی، امر «تمکین» زن به ارزش های مردسالاری تنها حکم کاتالیزوری (کمکی) را در تداوم نظام نابرابر داشته و اساس بقای نظام مردسالاری را باید پاسداری مردان از آن، جستجو نمود.

البته خانم ناهید مطيع کسي است که به لحاظ انديشوي طرفدار نظام هاي سنتي بوده که در آن «هویت سنتی زنانه» و عمده سازی نقش «مادری» و «اخلاق زنانه» که زن را متمایز از مرد می سازد و به دنبالش پایش را از اجتماع می گیرد و به حاشیه و حتا به کنج خانه می راند، باید محفوظ بمانند!!

يکي از مسائلي که هنوز بسياري ها را در رابطه با ماهيت و ساختار فکري فيمينيزم دچار وسواس و شايد هم ترس نموده است، عدم درک بسياري از مسائل مانند «غرب»، «غربزدگي»، «فيمينيزم» و غيره مي باشد. يعني چنان که قبلاً هم یادآوری شده است، تاکنون اين واقعيت برای بسیاری ها غیرقابل درک بوده است که انديشه ها هرگز ساخته و پرداخته ي افراد و جوامع خاصي نبوده، بلکه تمامي تئوري ها و فرضيه هاي علمي نتيجه ي تلاش و عملکرد همه ي انسان­ها در طول تاريخ و همه ي جوامع بشري است که توسط عده اي تنظیم، تدوین و «تئوريزه» می گردند. بنابراين، آن چه امروزه به نام انديشه هاي غربي در دسترس بشريت قرار دارد، تنها تجارب انسان هاي غربي نبوده بلکه رفتار و پندار انسان هاي غيرساکن در غرب نيز در پيدايش و شکل گيري آن ها دخيل مي باشند. اما اين که تدوين چنين انديشه هايي تحت تأثير تمايلات شخصي و نيز شرايط اجتماعي ـ اقتصادي و سياسي ـ فرهنگي تنظيم کنندگان آن انديشه قرار داشته و يا مقاصد و منافعي در پس آن ها ممکن است نهفته باشد، جاي شکي نيست. اما راه برخورد اصولي با غرب و انديشه هاي غربي، نفي و طرد آنان نبوده و حتا هم در صورت زيان بار بودن آن ها که خود مبارزه ي فکري جدي اي را مي طلبد، مقدمتاً نيازمند شناخت دقيق آن اندیشه ها است و نه عناد و برخورد عکس العملي با آن. در رابطه با اثرگذاری تمایلات فردی و گروهی بر یک اندیشه، نباید از وجود چنین تمایلی در میان مخالفان اندیشه های غربی نیز بی­خبر ماند.

بنابراين، بايد پذيرفت که فمينيزم هرگز به صدور دستورالعمل هاي کليشه اي و جزمي نمي پردازد که عدول از آن ها را گناه بشماريم، بلکه فيمينيزم دانشي است که خواستار رهايي زنان از سلطه گري مردانه مي باشد و متناسب با هر شرايط اجتماعي، سياسي، فرهنگي و روابط توليدي خاصي قابل تعريف و برنامه ريزي است.  به عبارت کلی تر، فمنیزم پندار و رفتاری است که زنان را مقتدرتر نموده و آنان را به سوی برابری شان با مردان در تمامی عرصه ها یاری رساند.

بي طرفي علمي هميشه درصدد تحليل وضع موجود است و آن را بر اساس قواعد و قوانين موجوده ي علوم متفرقه ي اجتماعي بررسي مي کند درحالي که اين قوانين به اندازه ی قواعد علوم تجربي داراي ثبات و تکرر نتیجه نبوده بلکه متأثر از توالي اتفاقات و حوادثي است که عمدتاً توسط مردان صورت گرفته اند. بنابراين، از آن جا که تمامي علوم اجتماعي درحال حاضر از درون مايه­ي مردسالارانه برخوردار مي باشند، هرنوع ادعاي بي طرفي، فريب آشکاری بیش نبوده و تمامیت علوم اجتماعی مشحون از تمايالات مبتني بر برتري مرد نسبت به زن مي باشد. يعني، وقتي پديده اي اجتماعي طي دوره هاي مختلف و در نقطه هاي متعدد به دگرديسي هاي نسبتاً مشابهي انجاميده و بازدهي همگوني داشته باشد، نتيجه گرفته مي شود که اين تحول کاملاً طبيعي بوده و قواعدي که از متن آن به دست آمده، قواعدي علمي می باشند. حال آن که به دليل وجود شرايط، امکانات و فرصت های نابرابر برای زن و مرد، همچنین ناديده گرفتن رفتار، نقش و ظرفيت انساني زنان در طول تاريخ که باعث دگردیسی هایی گشته، و انکار نقش آنان در تحولات اجتماعی ـ تاريخي و نیز تکیه نمودن روي اطلاعات به دست آمده از فرایندهایي که هرگز شرايط برابر براي زن و مرد وجود نداشته و همه چيز در اختیار مردان بوده و منافع آنان را تأمین می کرده است. این است که تکیه ی زیاد روی دانشی که آن را «علم الاجتماع» می نامند کار نادرستی است که بازده آن به طور حتم، ناصواب، ناقص و غيرقابل اعتماد خواهد بود. به عبارت ديگر، علمي که از متن تحولات و فعل و انفعالات يک بخش از جامعه ي بشري و تنها مردان برآمده باشد و درصورت ضميمه نمودن سرنوشت بخش ديگر (زنان) به آن، دست خوش تغيير گردد، علم نيست بلکه ابزاري است در دست مردان جهت تثبيت و تحکيم پايه هاي هژمون طلبي مردانه و نهايتاً حذف زنان از مقام انسانيت.

بايد به تمام افراد و جریاناتی که تلاش مي نمايند تا با داعيه هاي واهيِ شدت يافتن مخاصمات زن و مرد از متن مبارزات برابری خواهانه ی زنان، عليه حرکت ها و جنبش هاي فمينيستي به تبليغ بپردازد، گفته شود که حق خواهي زنان، تضاد زن و مرد را عميق نمي سازد، بلکه اين مردان هستند که با تحقير زنان و انکار هويت انساني آنان در طول تاريخ چند­هزار ساله ي مردسالاري، قبلاً چنين شکاف و خصومتي را ايجاد نموده و اینک با پاسداری از ارزش ها و هنجارهایی که تنها منافع مردان را تأمین می نمایند، زمینه ی اصلی تنش ها و مخاصمات زن و رمد را مهیا می سازند. چنان که خانم کيت ميلت در کتاب سياست جنسي خود به اين موضوع اشاره نموده، مي گويد،

«ادبيات تحقير کننده ي زنان، که درعين حال ماهيتي تبليغاتي دارد و نوع ادبي خنده آور بسيار مطلوبي به حساب مي آيد، ناقل اصلي خصومت مردانه بوده است».

به ادامه ی تعبیرها و تعریف هایی که در مورد فمنیزم صورت گرفته، می پردازم و در این جا چند مورد دیگر را مطرح می سازم تا مشخص گردد که آیا «فمنیزم» به راستی واژه و روش ­فکری ـ عملی زیان بار برای جامعه ی ماست و یا خیر؟ در این خصوص آدرین ریچ نویسنده ی امریکایی معتقد است که «فمنیزم از یک سو یک لقب پوچ و سبک سرانه به نظر می رسد و از سوی دیگر به منزله ی نوعی اخلاق، روش شناسی و یک طریقه ی پیچیده ی تفکر و عمل درباره ی شرایط زندگی ماست». جامعه شناس انگلیسی کریس ویدون، فمنیزم را «سیاستی می داند که درجهت تغییر روابط موجود قدرت میان زن و مرد حرکت می کند». از نقطه نظر بل هوکس منتقد امریکایی، «فمنیزم موجد یک تعهد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی است که سعی دارد تسلط جنسی، سیاسی و نژادی را نابود و جامعه ای را بازسازی کند که در آن رشد شخصی فرد بر منافع امپریالیزم، توسعه طلبی اقتصادی و تمایلات مادی ارجحیت دارد».

ادامه دارد